“Ik voel me zelf ook vaak ontheemd”

Regisseur en acteur Paul Röttger (61) maakte de theatervoorstelling ‘Ont-heemd’ exclusief voor vluchtelingen. Een voorstelling over ontheemd zijn, die tegelijkertijd gaat over verbondenheid. Röttger: “Wat je situatie ook is, als je je verbindt met anderen biedt dat troost.”

December 2016

Als ik door de poort van het rotterdamscentrumvoortheater loop, komt Paul Röttger net aan fietsen: “Goedemorgen, welkom! Ik moet nog even wat doen, maar pak alvast koffie of thee.” In het knusse theater staan de glazen kannen koffie en thee al klaar naast een grote brandende kaars. In het theatergebouw lopen mensen heen en weer en er wordt druk gerepeteerd. Paul zegt iedereen persoonlijk gedag. Dit theater zou veel te knus en gezellig zijn voor de voorstelling Ont-heemd, vertelt de regisseur later. Dat bezoekers zich tijdens deze voorstelling thuis voelen, is nou net niet de bedoeling.

Je koos voor een gigantische loods achter het Spartastadion in Rotterdam.
“Ik wil dat het publiek het ontheemd zijn daar ook echt ervaart. Daarom lopen de mensen eerst tien minuten in een onbekende koude loods tussen de acteurs van ruimte naar ruimte en denken: waar zijn we en waar gaan we heen? Waar ik de laatste twintig jaar naar zoek is dat het publiek een ervaring heeft die vergelijkbaar is met waar het stuk over gaat. Bij het reguliere theater is het vaak alsof ik in een kijkdoos kijk. Het staat te ver van me af.”

De spelers bewegen zich tijdens de voorstelling op of rondom een dekentje met enkele persoonlijke bezittingen. Over welke mensen gaat ‘Ont-heemd’?
“Het gaat over alle mensen. De 47 spelers in deze voorstelling zijn mensen die je in het dagelijkse leven tegen zou kunnen komen. Oud, jong, migrant, in Nederland geboren, met beperking en zonder beperking. Veel van onze spelers voelen zich vaak ontheemd. Ikzelf ook. Het gaat erom dat je soms niet weet wat je moet doen en waar je naar toe gaat. Dat je eigenlijk de weg kwijt bent en heel erg kwetsbaar wordt. Het gaat ook over de samenleving waarin we steeds meer van elkaar eisen dat we alles voor elkaar hebben, succes hebben en het liefst ook eeuwig jong zijn. We hebben helemaal geen plaats meer voor de ontheemde mens.”

Jij voelt je ook vaak ontheemd.
“Ik moet me als kunstenaar altijd verdedigen, wat ik wil en wat ik doe. In de westerse samenleving kun je haast geen kunst maken zonder overheidssteun. Dat vind ik een geweldig goed, alleen is er steeds minder geld voor kunst en cultuur. Het gaat steeds meer om ‘hardware’ in de samenleving en dat geeft mij een ontheemd gevoel. Ik voel me vaak verbonden met minderheidsgroeperingen. Mensen die anders zijn. Toen ik als kind naar de katholieke kerk ging dacht ik al: waarom is er in dit dorp geen kerk voor protestanten? Dat zit in mijn wezen. Mensen die anders zijn, moeten zich altijd verdedigen. Terwijl je kwetsbare mensen juist moet helpen.”

“Daarom ben ik ook zo blij dat ik met mijn werk iets aan die ontheemdheid kan doen. Ik speelde ruim twintig jaar als klassiek acteur in het reguliere systeem, maar in 1995 kwam er een grote omslag in mijn werk. Ik werkte toen al tien jaar in een Rotterdamse wijk waar alles gebeurde wat God verboden heeft. Opeens werd me duidelijk dat ik met theater een bijdrage kan leveren aan een betere wereld. Kunst om de kunst, dat doe ik niet meer. Wel zoek ik altijd naar een vorm die artistiek interessant is. Ik wil dat het mooi is. Maar mooi in de zin van vertroostend. Als het goed is geeft kunst troost.”

Waarom heb je de voorstelling ‘Ont-heemd’ in de eerste plaats voor vluchtelingen gemaakt?
"Ik heb veel azc’s bezocht en het raakt me diep dat vluchtelingen vaak buiten de stad wonen, ergens aan de rand. Vaak op een grauwe plek waar ze moeten wachten tot er over hun lot wordt beslist. Terwijl ik deze voorstelling aan het maken was, las ik in de krant hoe het probleem rondom vluchtelingen steeds groter werd in Nederland. Het nam nare vormen aan met weerstand tot en met gevechten en brandstichtingen. Op een bepaald moment dacht ik: laat ik deze mensen nu eens exclusief maken. We maken die voorstelling voor hen. Je moet mensen niet uitsluiten, maar gewoon opvangen en welkom heten. Dit is mijn welkom.”

“Bij de eerste voorstelling ging het helemaal mis. Ik moest de voorstelling na twintig minuten al stopzetten omdat de vluchtelingen uit azc Gilze Rijen het niet aankonden. Een vrouw raakte erg overstuur door een scène met een bus waar bewakers uitkomen. Later bleek dat ze twee weken daarvoor nog door de politie was opgepakt. Wij zijn daar enorm van geschrokken. De vluchtelingen en hun begeleiders wisten van tevoren niet waar de voorstelling over ging. Nu komen er vooral vluchtelingen die al langer in Nederland zijn. Zij zeggen allemaal: ‘Het gaat niet alleen over vluchtelingen, het gaat over de ontheemde mens. Het biedt mij troost’.”

De voorstelling speelt in een koude loods en kruipt onder de huid. Op welke manier biedt dat toch troost?
“Ik denk dat het goed is, voor welke mens dan ook, dat je je eigen leven weerspiegeld ziet. Of dat nou via een schilderij is, een film of theaterstuk. Het helpt om je eigen verhaal te verwerken. Een van onze spelers is een ex-vluchteling die negen jaar in een azc heeft gezeten. Dat zij in dit stuk speelt, ervaart ze als louterend. Ik vind dat ook de bezoekers uiteindelijk naar buiten moeten gaan met het idee: wat er ook gebeurt en hoe naar het ook is, er is altijd troost. Die troost zit vaak in kunst, muziek, zang en dans. En die troost vind je vooral via de ander.”

‘Ont-heemd’ gaat dus net zo goed over verbondenheid met andere mensen.
“De personages kennen elkaar niet, maar zoeken toch verbinding met elkaar. Dat is een manier om te overleven. In de huidige samenleving verbinden we ons steeds minder met de ander. Er kan een buurvouw overlijden zonder dat we het weten. Dat soort verhalen kennen we allemaal. Met mijn werk kan ik laten zien: als je je wel verbindt, geeft dat troost.”

“Daarom eten we na de voorstelling altijd een warme maaltijd met ons publiek. Bezoekers kunnen met spelers praten en zo hun ervaring verwerken. Ook voor de spelers werkt dat louterend als ze net zo’n zwaar stuk hebben gespeeld. Al is het maar dat je zegt: ‘Bedankt voor de soep.’ Het blijft voor de spelers heftig om te doen. Of je nu in ‘Ont-heemd’ staat of in een goede Shakespeare, er zijn ervaringen die je elke keer opnieuw persoonlijk raken. Ik hoor ook van bezoekers dat zij het heftig vonden en zelfs tijdens de voorstelling hebben gehuild. Juist de bezoekers die geen vluchteling zijn. Vakgenoten die ik heb uitgenodigd zeggen: ik heb me nu pas gerealiseerd hoe vluchtelingen zich voelen.”
 

Nederlands
Locatie: